Τρίτη, 8 Απριλίου 2014

"Η κρητική διάλεκτος είναι κατ' ουσίαν ιδίωμα"


Η ιστορία της ελληνικής γλώσσας, οι αρετές και η πολυμορφία της περιγράφονται από τον Βασίλειο Π. Βερτουδάκη, λέκτορα Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθηγητή και σύμβουλο στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε στη "Νέα Κρήτη". Μιλά για τη συνεισφορά της ελληνικής γλώσσας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, την εξέλιξή της, τις "ξένες" επιρροές που έχει δεχτεί ανά τους αιώνες, αλλά και τα λάθη που κάνουμε καθημερινά στη χρήση της.

Συνέντευξη Βασιλείου Π. Βερτουδάκη στη Βούλα Νεονάκη

Πόσο ετών είναι η ελληνική γλώσσα;
«Δεν είναι εύκολο να απαντήσουμε σ' αυτό το ερώτημα. Μπορούμε να πούμε πότε εντοπίζονται οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες της Ελληνικής. Αυτές ανάγονται στη Μυκηναϊκή Εποχή, περίπου πριν από 3.500 χρόνια. Κατά την επικρατούσα θεωρία η ελληνική γλώσσα είναι κλάδος της ινδο-ευρωπαϊκής πρωτο-γλώσσας και θα πρέπει να ήλθε στη χώρα που ονομάζουμε σήμερα Ελλάδα πριν από 40 περίπου αιώνες. Η Αρχαία Ελληνική, ωστόσο, αποτελεί τρόπον τινά μια σύνθεση αυτής της πρωτο-ελληνικής στη δομή γλώσσας με πολλές λέξεις από το προελληνικό υπόστρωμα και αρκετά δάνεια από διάφορες ανατολικές γλώσσες».

Πολλές φορές γοητευόμαστε όταν αντιλαμβανόμαστε ότι πολλές ξένες λέξεις έχουν ρίζα ελληνική. Αλήθεια, ποια είναι η παλαιότερη γλώσσα στον κόσμο;
«Είναι αλήθεια ότι γοητευόμαστε, αλλά μην ξεχνάμε ότι κι εμείς χρησιμοποιούμε πολλές ξένες λέξεις, πολύ περισσότερες απ' όσο φανταζόμαστε. Η διείσδυση των λέξεων από γλώσσα σε γλώσσα είναι το καλύτερο παράδειγμα για να δείξουμε ότι δεν υπάρχουν στεγανά ανάμεσα στους πολιτισμούς. Ένας πολιτισμός εξάγει λέξεις όταν παράγει καινοτομίες, οπότε ενδύει τις νέες έννοιες με το δικό του γλωσσικό σημαίνον. Όσο για το ποια είναι η αρχαιότερη γλώσσα στον κόσμο, είναι ένα παλαιό ερώτημα, αλλά μάλλον θα παραμείνει άλυτο.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Φαραώ της Αιγύπτου Ψαμμήτιχος θέλησε να απαντήσει στο ερώτημα αυτό κάνοντας ένα πείραμα: Διέταξε να κλείσουν δύο νεογέννητα σε μια καλύβα μόνα τους χωρίς να ακούν κανένα να μιλάει. Τους έδινε τροφή ένας σιωπηλός υπηρέτης. Κατά την αφήγηση που άκουσε ο Ηρόδοτος, το ένα μωρό είπε πρώτη τη λέξη "βεκός", δηλαδή "ψωμί" στη φρυγική, μια ινδο-ευρωπαϊκή γλώσσα της Μ. Ασίας, μη ομιλούμενη σήμερα. Για τον Ψαμμήτιχο το ερώτημα είχε απαντηθεί, όχι όμως και για τους νεότερους γλωσσολόγους.
Μπορούμε να πούμε όμως ποια είναι η αρχαιότερη μαρτυρούμενη γραφή. Είναι η σφηνοειδής γραφή των Σουμερίων και ανάγεται στην όψιμη 4η χιλιετία π.Χ.».

Αρχαία Ελληνικά. Θα άλλαζε κάτι στον πολιτισμό μας σήμερα εάν όλοι είχαμε διδαχτεί και ξέραμε Αρχαία Ελληνικά;
«Τα Αρχαία Ελληνικά θεωρούνται (μαζί με τα Λατινικά) μια κλασική γλώσσα, που ο ευρωπαϊκός πολιτισμός από την Αναγέννηση ως και πριν από μερικές δεκαετίες θεώρησε ως απαραίτητο εφόδιο ενός μορφωμένου ανθρώπου (τώρα πια είναι μάθημα επιλογής στα ευρωπαϊκά σχολεία, παραμένουν όμως υποχρεωτικά στην ελληνική εκπαίδευση). Όποιος γνωρίζει τη γλώσσα των αρχαίων Ελλήνων μπορεί να ξεκλειδώσει και να γνωρίσει σε βάθος τον πολιτισμό τους. Η καλή γνώση, ωστόσο, μιας αρχαίας γλώσσας, και μάλιστα της Ελληνικής, απαιτεί μακρά προσπάθεια και μεγάλη ψυχική ενέργεια που δεν μπορεί να ζητηθεί από το γενικό πληθυσμό. Θα ήταν εξωπραγματικό! Γι' αυτό άλλωστε έχουμε τις μεταφράσεις στις νεότερες ομιλούμενες γλώσσες.

Όσο για το αν ο πολιτισμός μας θα ήταν "καλύτερος" αν όλοι γνωρίζαμε Αρχαία Ελληνικά, όπως ενδεχομένως υπονοεί το ερώτημα, θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί σε τέτοιου είδους απόψεις. Τουλάχιστον αυτό μας δείχνει το ιστορικό παράδειγμα της Γερμανίας. Οι Γερμανοί από το 18ο ως τον 20ό αιώνα λάτρεψαν τους αρχαίους Έλληνες όσο κανείς άλλος λαός, οργάνωσαν τις καλύτερες κλασικές σπουδές στα πανεπιστήμιά τους και ίδρυσαν τα περισσότερα ανθρωπιστικά γυμνάσια απ' όλα τα ευρωπαϊκά κράτη. Αυτή η χώρα όμως και όχι άλλη οδηγήθηκε στις θηριωδίες των δύο παγκοσμίων πολέμων και στο ολοκαύτωμα».

Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι μελετητές της ελληνικής γλώσσας;
«Η ελληνική γλώσσα, ακριβέστερα η αρχαία ελληνική γλώσσα, μελετάται σε όλα τα πανεπιστήμια του δυτικού κόσμου, αλλά και πέραν αυτού (στην Κίνα, για παράδειγμα). Άρχισε να σπουδάζεται εντατικά από τις αρχές του 19ου αιώνα - κυρίως από τη γερμανική γλωσσολογική επιστήμη - όταν θεμελιώθηκε επιστημονικά η ινδο-ευρωπαϊκή θεωρία και εξακολουθεί να ερευνάται σε όλες της τις πτυχές ως σήμερα.
Από πλευράς ελληνικής επιστήμης, σημαντική συμβολή έχει ο "Κρητικός στην καταγωγή" Γεώργιος Χατζιδάκις, ιδρυτής της ελληνικής γλωσσολογικής επιστήμης, ο οποίος έθεσε σε επιστημονική βάση τη διαχρονική εξέταση της ελληνικής γλώσσας και ιδίως τη σχέση της νέας ελληνικής προς την αρχαία.
Σήμερα ο ενδιαφερόμενος γενικός αναγνώστης έχει την τύχη να μπορεί να βρει αρκετά επιστημονικά βιβλία για την ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Στα Ελληνικά έχουμε τα έργα του G. Horrocks, του Fr. Adrados, του Η. Eideneier, του Γ. Μπαμπινιώτη, για να περιοριστώ σε μερικά μόνο πρόσφατα παραδείγματα, και δύο εξαιρετικούς συλλογικούς τόμους σε επιμέλεια του Μ. Ζ. Κοπιδάκη και του αείμνηστου Α.-Φ. Χριστίδη».

Ποια είναι η μαγεία της ελληνικής γλώσσας;
«Παρόλο που η ερώτηση αυτή δεν είναι απολύτως συμβατή με τις επιστημονικές προδιαγραφές, θα μπορούσε να βρει κάποια απάντηση. "Μαγεία" θα εντοπίζαμε στη μεγάλη εκφραστικότητά της, στην ικανότητά της να αποδίδει λεπτές σημασιολογικές αποχρώσεις. Σ' αυτό βοηθά η μεγάλη ποικιλία στη μορφολογία, η ευελιξία στη σύνταξη, το πλούσιο λεξιλόγιο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ την ευθεία αντιστοίχηση ανάμεσα στο λόγο ως λογική, νοητική κατεργασία, και το λόγο ως γλώσσα, ως ομιλία. Η αναλυτική φιλοσοφία - κυρίως ο L. Wittgestein - έχει καταδείξει ότι μπορούμε να εκφράσουμε γλωσσικά ό,τι μπορούμε να επεξεργαστούμε νοητικά και αντιστρόφως πως μπορούμε να σκεφτούμε ό,τι μπορούμε να διατυπώσουμε με τη γλώσσα.
Συνεπώς αυτή η "μαγεία" του ελληνικού λόγου προκύπτει από τη λεπτή επεξεργασία και την καλλιέργεια στην οποία οι Έλληνες υπέβαλαν τη δύναμη του νοείν».

Έχουμε γνώση και αγάπη για τη γλώσσα μας;
«Η γλώσσα είναι το κατεξοχήν εργαλείο της καθημερινής επικοινωνίας για όλους τους φυσικούς ομιλητές. Αλλά όχι μόνο αυτό! Για όσους την αγαπούν και θέλουν να τη γνωρίζουν σε βάθος αποτελεί και αξία καθ' εαυτήν. Πόσοι είναι αυτοί; Η καλή γνώση της γλώσσας μας δεν μπορεί να μη σχετίζεται με το γενικότερο επίπεδο της παιδείας μας. Αν υποβαθμίζεται το συνολικό επίπεδο της παιδείας μας, μοιραία θα συμπαρασύρει και τη γλωσσική μας εκπαίδευση».

H καλή γνώση της γλώσσας τι δυνατότητες δίνει;
«Προσφέρει στο χρήστη της γλώσσας τη δυνατότητα ακριβούς διατύπωσης στην επικοινωνία, άρα τη δυνατότητα μιας καλύτερης και πιο επιτυχούς επικοινωνίας. Αλλά όχι μόνο αυτό! Μας βοηθά να οργανώσουμε καλύτερα τις σκέψεις μας, να τακτοποιήσουμε τις εννοιολογικές κατηγορίες στο μυαλό μας».

Η εισβολή ξένων λέξεων στη γλώσσα μας την αλλάζουν, την εξελίσσουν, τη βλάπτουν;
«Η διείσδυση ξένων λέξεων είναι εντελώς φυσιολογική εξέλιξη και συνιστά εμπλουτισμό μιας γλώσσας. Αρκεί αυτή η διαδικασία να γίνεται με τρόπο και ρυθμό που η γλώσσα να μπορεί αφομοιώσει τις ξένες λέξεις. Είναι δε ένα φαινόμενο πολύ παλαιό. Λίγοι φαντάζονται, για παράδειγμα, σήμερα γνωρίζουν ότι οι λέξεις "αρραβώνας" και "περιστέρι" είναι ξένης, σημιτικής προέλευσης, ή ότι η λέξη "οθόνη" προέρχεται από την αρχαία Αίγυπτο ή ότι ο "παράδεισος" έχει περσική καταγωγή. Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά όπως το "σπίτι", το "τζάκι" ή η "βεντάλια" είναι δάνεια της μεταγενέστερης εποχής, και μολονότι υπάρχουν οι αντίστοιχες ελληνικές απαντούν πιο σπάνια και σε ειδικό γλωσσικό περιβάλλον: η οικία, η εστία, το ριπίδιον».

Οι Έλληνες ξέρουν ορθογραφία;
«Βεβαίως πολλοί κάνουν λάθη! Ορθογραφικά λάθη κάνουν οι χρήστες όλων των γλωσσών σε όλες τις εποχές, ειδικά σε γλώσσες που - όπως η Ελληνική - τηρούν την ιστορική ορθογραφία. Δηλαδή δε γράφουμε όπως προφέρουμε. Λέμε π.χ. irini και γράφουμε ειρήνη. Η ορθή γραφή είναι μέρος της γλωσσικής κατάκτησης και της πλήρους κατοχής της γλώσσας, συνεπώς δεν είναι αμελητέο ζήτημα.

Η νέα κυρίως γενιά προσπαθεί συχνά να προσπεράσει το σκόπελο της ορθογραφίας, χρησιμοποιώντας τα λεγόμενα greeklish. Σ' αυτό συντελεί και το παγκοσμιοποιημένο ψηφιακό περιβάλλον, στο οποίο συνήθως αυτό το ιδιότυπο σύστημα γραφής εφαρμόζεται. Τούτο όμως ενδεχομένως τους εθίζει σε μια ορθογραφική αμεριμνησία που κάποτε μπορεί να τους εκθέσει ανεπανόρθωτα».

Υπάρχουν λάθη "συνηθισμένα" στη χρήση της ελληνικής;
«Υπάρχουν πολλά! Και γι' αυτό τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια μεγάλη βιβλιογραφία για το πώς θα γράφουμε και θα μιλάμε σωστά ή για το ποια είναι τα συνήθη λάθη που μέρος του γενικού πληθυσμού κάνει. Βέβαια, η μοντέρνα γλωσσολογία σχετικοποιεί αυτά τα λάθη. Ένα λάθος, εάν με τον καιρό επικρατήσει στο μέγιστο μέρος της γλωσσικής κοινότητας, θα θεωρηθεί ως σωστό και θα εκληφθεί απλώς ως εξέλιξη της γλώσσας. Κάποτε το να αντικαθιστάς τη δοτική πτώση από τη γενική (σου λέγω, αντί σοι λέγω) εθεωρείτο λάθος από τους αττικιστές γραμματικούς. Σήμερα έχει καθιερωθεί ως σωστό και συμπεριλαμβάνουμε την κατάργηση της δοτικής στις αλλαγές που εμφανίστηκαν κατά την ελληνιστική περίοδο. Τούτο όμως δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να μεριμνούμε συνεχώς για τη γλωσσική μας έκφραση και να προσπαθούμε να τη βελτιώσουμε.
Για έναν καλλιεργημένο άνθρωπο η γλώσσα του, ο τρόπος του λέγειν του, είναι η άυλη εξωτερική του εμφάνιση!».

Ποια η διαφορά γλώσσας και διαλέκτου;
«Ο γλωσσολογικός ορισμός της διαλέκτου είναι η γεωγραφική διαφοροποίηση από την κοινή γλώσσα σε βαθμό που οι ομιλητές της διαλέκτου να μην είναι εύκολα κατανοητοί από τους ομιλητές της κοινής γλώσσας. Πολύ συχνά, ωστόσο, στον καθημερινό λόγο χρησιμοποιούμε τον όρο διάλεκτος με τη σημασία του ιδιώματος, όρος που δηλώνει μικρότερη γλωσσική διαφοροποίηση, η οποία δεν εμποδίζει την κατανόηση».

Κρητική διάλεκτος. Υπάρχει;
«Καταχρηστικά θεωρούμε ότι υπάρχει κρητική διάλεκτος (όπως και κυπριακή). Κατ' ουσίαν πρόκειται για ιδίωμα. Ένας Κρητικός γίνεται κατανοητός από τον ομιλητή της κοινής νέας ελληνικής. Οι αναγνωρισμένες διάλεκτοι της νέας ελληνικής είναι η τσακωνική, η ποντιακή (ή, πιο σωστά, ποντική), η καππαδοκική και η κατωιταλιωτική».

Πολλές φορές διαπιστώνουμε πως η προφορά για μερικούς ανθρώπους είναι θέμα ντροπιαστικό. Τι σκέφτεστε εσείς κάθε φορά που ακούτε κάποιον να μιλάει με έντονη προφορά;
«Η προφορά είναι ένας από τους τομείς διαφοροποίησης μιας διαλέκτου ή ενός ιδιώματος. Η συμπεριφορά μας έναντι ενός ομιλητή με έντονη προφορά δεν μπορεί να είναι μία και μόνη, εξαρτάται από το κάθε φορά επικοινωνιακό πλαίσιο. Κι εγώ ενδεχομένως αλλιώς προφέρω τις λέξεις μιλώντας με τους θείους μου στο χωριό, αλλιώς διδάσκοντας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η "λαογραφική ορθότητα" μπορεί να θέλει το φυσικό ομιλητή να είναι υπερήφανος για την ντοπιολαλιά του, δεν πρέπει όμως να αποκρύβει η πραγματικότητα ότι σε ακραίες μορφές μπορεί η επικοινωνία να γίνει δυσχερέστερη και να προκληθεί δυσμενής σχολιασμός. Μοιραία το ομογενοποιημένο εκπαιδευτικό σύστημα και η διά της επικοινωνίας θραύση των τοπικών κοινοτήτων δεν ευνοεί αυτού του είδους τις διαφοροποιήσεις».

Τηλεοπτική γλώσσα. Η ελληνική γλώσσα χρησιμοποιείται σωστά μέσα από τα ΜΜΕ;
«Είναι πολυσυζητημένο θέμα. Είναι εύλογο η χρήση της γλώσσας στα ΜΜΕ να αντανακλά εκείνη της κοινωνίας. Αυτό που συνήθως τονίζεται είναι ο παιδαγωγικός ρόλος των Μέσων, η παραδειγματική τους λειτουργία. Και αυτό είναι σωστό! Όποιος εκφέρει δημόσιο λόγο, όποιος απευθύνεται σε ευρέα ακροατήρια, ο δημοσιογράφος, ο πολιτικός, ο δάσκαλος, έχει αυξημένη ευθύνη, συνεπώς οφείλει να δείχνει μεγαλύτερη μέριμνα και επιμέλεια στο λόγο του».
[neakriti]